tel.

48 3780158

PORADNIA PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA

ul. Zwoleńska 12
tel/fax: 48 3780158
27- 300 Lipsko
e-mail: poradniapplipsko@wp.pl

Mieścimy się w budynku internatu Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Jana Pawła II.

Ręka prawa czy lewa ? Pojęcie i znaczenie lateralizacji

Prawidłowy przebieg procesu lateralizacji jest ważnym elementem w rozwoju dziecka. Istota tego procesu polega na ustaleniu się funkcjonalnej dominacji
w obrębie parzyście występujących narządów ruchu i zmysłu.

 

Lateralizacja czynności jest wiązana z dominowaniem jednej z półkul mózgowych. Większość szlaków nerwowych wiążących narządy ruchu i zmysłu z mózgiem krzyżuje się, co oznacza, że drogi nerwowe z prawej strony ciała przechodzą do lewej półkuli, zaś z lewej połowy ciała docierają do prawej półkuli mózgu. Funkcjonalna przewaga jednej półkuli mózgowej nad drugą, ma swoje uzasadnienie w filogenezie człowieka, kształtuje się natomiast w rozwoju osobniczym.

Prawie każdy człowiek charakteryzuje się większą sprawnością i precyzją oka, ręki
i nogi po jednej stronie ciała. W przypadku, gdy dominującą rolę przyjmuje oko prawe, ręka prawa, noga prawa, to steruje nimi lewa półkula mózgu. 

 

Proces lateralizacji

Już w życiu płodowym dzięki czułej aparaturze medycznej, np. podczas badań USG, możemy domniemać, która półkula mózgowa będzie dominująca. W wieku niemowlęcym widoczne jest zróżnicowanie w posługiwaniu się rękoma. Wiek od około 1 do około 2 – 3 roku życia, nie da nam możliwości ustalenia dominacji stronnej. Czynnikiem dominującym w tym okresie jest rozpoczęcie i doskonalenie chodu, a co za tym idzie, angażowanie w równej mierze obydwu kończyn dolnych. Tym samym jednakowo uaktywniane są obydwie półkule mózgowe, wpływając na okresowy zanik przejawów lateralizacji czynności ruchowych kończyn górnych. To uśpienie nie trwa długo i jest preludium do uaktywnienia się około 3 roku życia dominacji jednej z rąk. Najwcześniej, bo w wieku około 2,6 – 3 lat u dziecka zaczyna się kształtować preferencja ręki prawej, a nieco później, bo wieku 3 – 4 lat ręki lewej. W wieku około 6 – 7 lat powinna ostatecznie ustalić się dominacja jednej z rąk, a 12 – 14 lat zakończyć całkowicie          (w formule: oko, ręka, noga). Należy jednak pamiętać, że są dzieci, u których ten proces trwa dłużej i w swoim skomplikowaniu wymaga pomocy pedagoga.

 

Modele lateralizacji

Dla prawidłowego funkcjonowania w szkole, doniosłą rolę odgrywa ustalenie się jednostronnej dominacji, tzn. by po tej samej stronie ciała, oko, ręka i noga były jednakowo sprawne. Idealna jest zatem dominacja jednorodna jednostronna, prawo lub lewostronna. Drugim modelem, jest lateralizacja niejednorodna skrzyżowana, charakteryzująca się zauważalną przewagą czynnościową narządów ruchu i zmysłu, nie po tej samej stronie ciała, a po obydwu stronach. W takim przypadku możemy mieć do czynienia           

z dzieckiem prawoocznym, leworęcznym i prawonożnym. Kolejnym modelem, jest lateralizacja nieustalona (często określana jako słaba), występuje przy braku dominacji poszczególnych narządów ruchu i zmysłu. Może tu wystąpić obuoczność, oburęczność, obunożność, gdzie nie widać wyraźnie funkcjonalnej przewagi. Z wiekiem maleje liczba dzieci wykazujących lateralizację osłabioną. U części z nich oburęczność jest zjawiskiem przejściowym, są jednak  i takie, które pozostają oburęcznymi do końca życia.

 

Problemy dzieci niepomyślnie zlateralizowanych

Prawidłowe kształtowanie się lateralizacji, ma szczególne znaczenie w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, albowiem jest to czas intensywnej nauki pisania
i czytania. Z punktu widzenia edukacji szkolnej najkorzystniejsza jest dominacja prawostronna, albowiem kanon szkolny respektuje prawa większości. U dzieci inaczej zlateralizowanych, szczególnie na starcie edukacyjnym, możemy obserwować różnego rodzaju trudności. 

Dzieci leworęczne mają przede wszystkim problemy z kodowaniem znaków, czego odzwierciedleniem jest strona graficzna i tempo pisania. Posługują się pismem zwierciadlanym (odwracają położenie liter i cyfr w pionie albo/i w poziomie), opuszczają albo dodają litery i cyfry, piszą od prawej do lewej. Często w ich zeszytach widać całe słupki działań arytmetycznych zapisanych w odwrotnym kierunku, co daje błędne wyniki. Dzieci zasłaniają sobie ręką pisany tekst lub go rozmazują. Inaczej niż rówieśnicy układają do pracy zeszyty i książki. Błędnie odtwarzają znaki podczas czytania i pisania. Napotykają na trudności z orientacją
w schemacie własnego ciała, określaniu kierunków i układów przestrzennych. Duży kłopot sprawia im odwzorowaniu figury asymetrycznej w przestrzeni. Przyjmują złą postawę podczas pisania, przez co szybko się męczą (wygięcie ręki w nadgarstku, napięcie mięśniowe, nienaturalna krzywizna kręgosłupa). Nieco później niż rówieśnicy zaczynają sprawnie posługiwać się, np. nożyczkami, cyrklem. Przeważnie potrzebują więcej czasu na dokładne i poprawne wykonanie danej czynności. 

U dzieci z lateralizacją skrzyżowaną, np. w obrębie oka i ręki, zaobserwować można nieco późniejszy rozwój ruchowy ogólny w porównaniu z rówieśnikami. Ponadto występuje brak koordynacji ruchowej (widać to podczas, np. wiązania sznurowadeł), pewną niezgrabność, brak precyzji (np. w trakcie lepienia z plasteliny), nieumiejętność w obrębie współdziałania obydwu kończyn. W edukacji szkolnej widoczne są problemy w nauce pisania i czytania. Dzieci te zmieniają kolejność liter, przestawiają je, mają skłonność do opuszczania liter, sylab, wyrazów, do pisma zwierciadlanego, mylenia znaków o podobnym kształcie. Mają trudności
w osiągnięciu biegłości w czytaniu. Zauważyć można nieprawidłowe skrzywienie
w obrębie odcinka szyjnego, skarżą się na bóle barkowe. Pojawiają się trudności
w zakresie prawidłowej orientacji przestrzennej i w schemacie własnego ciała – podobne jak u dzieci leworęcznych. Długo nie mogą nauczyć się stron: prawa – lewa. 

 

Lateralizacja nieustalona wiąże się z obniżeniem sprawności manualnej
i z problemami w orientacji przestrzennej. Jest tu wolne tempo pisania ze zbyt małą precyzją ruchów dłoni i palców. Wszystkie czynności wykonywane są wolniej, mimo że uczniowie wkładają w to ogromny wysiłek, litery są nierówne, niekształtne, wychodzą poza określone linie, nie są powiązane ze sobą. Często nacisk długopisu na podłoże jest tak duży, że doprowadza do przedarcia kartki. Później osiągają precyzję w rysowaniu, wycinaniu, lepieniu, szyciu. Słabo orientują się w schemacie własnego ciała. Mają trudności w rozpoznawaniu i odtwarzaniu kierunków, kontrolowania wzrokiem własnych ruchów i świadomego nimi kierowania, a także kłopoty z pamięcią ruchową            

(np. przetransformowania obrazu graficznego na obraz ruchu).

 

Praca z dzieckiem z zaburzoną lateralizacją

Nigdy nie przeuczamy na prawą rękę dzieci:

  • zlateralizowanych lewostronnie,
  • o wczesnej sile dominacji lewej ręki,
  • lewoocznych – dąży się do jednorodnej (po tej samej stronie ciała),
  • upośledzonych umysłowo,
  • o małej sprawności ręki prawej,
  • akceptujących swoją leworęczność,
  • jąkających się.

 

 

 

Ćwiczenia dla dzieci z zaburzoną lateralizacją

Oto kilka prostych zabaw, ćwiczeń, dzięki którym dzieci lepiej poznają i będą różnicować stronę lewą od prawej, będą swobodniej orientować się w schemacie własnego ciała oraz w kierunkach przestrzennych, a także mogą doskonalić percepcję wzrokową i koordynację wzrokowo – ruchową, oraz zdolności manualne.

  1. Orientacja w schemacie ciała, w przestrzeni:
  • podaj mi proszę zabawkę, która leży po lewej stronie, dotknij prawego ucha, pokaż lewe oko, co widzisz po swojej prawej stronie, itp.,
  • wykonywanie poleceń słownych wydawanych z użyciem przyimków: na, pod, nad, obok, koło, po,
  • wskazywanie położenia przedmiotu na rysunku – gdzie jest książka? (z prawej, z lewej strony, na stole, pod stołem).
  • zdalnie sterowany miś: dziecko bawi się misiem, a my wskazujemy mu drogę do skarbu: misiu, idź dwa kroki w lewo, teraz prosto, a teraz skręć w prawo i idź aż do 

        poduszki, zobacz – co jest za poduszką?;

  • chwytanie/rzucanie piłki raz lewą, raz prawą ręką (ze wskazaniem),
  • wierszyki, które ilustrujemy ruchem, jak np.: „Kółko małe, kółko duże (rysujemy ręką w powietrzu małe koło, duże koło). Plecy proste, ręce w górze (prostujemy 

        plecy, podnosimy ręce). Schyl się w prawo, schyl się w lewo (zginamy się w prawo, w lewo). Tak się chwieje w lesie drzewo”.

  1. Percepcja wzrokowa:
  • układanki, puzzle, rozcinanki,
  • zauważanie różnic i podobieństw pomiędzy podobnymi ilustracjami, zdjęciami,
  • układanie klocków, wyciętych figur geometrycznych wg wzoru,
  • klocki typu Lego,
  • komponowanie własnych wzorów,
  • zabawy plasteliną, ciastoliną, masą solną, masą papierową – modelowanie.
  1. Koordynacja wzrokowo-ruchowa:
  • kreślenie w powietrzu linii poziomych, pionowych, ukośnych, koła, kształtów geometrycznych, liter, cyfr,
  • rysowanie na dużych arkuszach, malowanie palcami z wykorzystaniem obu rąk,
  • kalkowanie,
  • rysowanie po śladzie – tzw. ćwiczenia grafomotoryczne,
  • obrysowanie, rysowanie z wykorzystaniem szablonów wewnętrznych i zewnętrznych,
  • składanie papieru – zabawa w origami,
  • składanie i sklejanie modeli pojazdów, samolotów,
  • wycinanie nożyczkami,
  • naśladowanie gry na instrumentach.
  1. Zdolności manualne:
  • wyklejanie rysunków kawałkami papieru, kolorowej włóczki, plasteliną,
  • wypełnianie rysunków posmarowanych klejem, np. grysikiem, kaszką,
  • nawijanie nici, tasiemki na szpulkę,
  • przewlekanie kolorowego sznurka przez dziurki, nawlekanie korali, makaronu, słomek, przyszywanie guzików, zawiązywanie kokardek,itp.,
  • zbieranie małych elementów, np. grochu, koralików, itp.,
  • niewyręczanie dziecka w czynnościach typu: ubieranie się, mycie, sznurowanie butów, zapinanie guzików, itp.
  1. Rozwijanie motoryki dużej:
  •   zabawy zręcznościowe na placu zabaw,
  • gra w piłkę, w kręgle,
  • jazda na rolkach, rowerze,
  • zabawy ze skakanką,
  • różnego rodzaju sporty, np. pływanie, badminton, tenis, 
  • pokonywanie toru przeszkód, chodzenie różnymi sposobami, np.: na wprost połączone ze skrętami w prawo i w lewo na sygnał dany przez rodzica, bieg

                slalomem z omijaniem raz z prawej, raz z lewej strony pachołków.

 

Ćwiczenia te powinny być wplecione w codzienne czynności, aby móc wyzwolić naturalną aktywność każdego dziecka.

 

Literatura:

  1. Bogdanowicz M. „Leworęczność u dzieci” WSiP Warszawa 1992. 
  2. Bogdanowicz M. „Metoda Dobrego Startu” WSiP Warszawa 1999.
  3. Bogdanowicz M. „Przygotowanie do nauki pisania, ćwiczenia grafomotoryczne według Hany Tymichovej” Wyd. Harmonia, Gdańsk 2005.
  4. Franczyk A., Krajewska K. „Program psychostymulacji dzieci w wieku przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju” Wyd. Impuls Kraków 2003.
  5. Franczyk A., Krajewska K. „Zabawy i ćwiczenia na cały rok” Wyd. Impuls Kraków 2004.
  6. Frostig M., Horne D. „Wzory i obrazki. Poziom Podstawowy/Średni/Wyższy” Wyd. PTP Warszawa 1989.
  7. Gruszczyk – Kolczyńska E., Zielińska E. „Wspomaganie rozwoju umysłowego czterolatków i pięciolatków” WSiP Warszawa 2004.
  8. Hannaford C. „Profil dominujący. Jak poznać Twoje Dominujące Oko, Ucho, Półkulę Mózgową, Rękę i Nogę” Międzynarodowy Instytut Kinezjologii, Warszawa 2003.
  9. Hływa R. A. „311 szlaczków i zygzaczków, cz. I” Wyd. Harmonia Gdańska 2002.
  10. Hływa R. A. „Owoce, warzywa i szlaczki, cz. II” Wyd. Harmonia Gdańska 2003.
  11. Hływa R. A. „Zwierzaczki i szlaczki cz. III. Ćwiczenia grafomotoryczne usprawniające rękę piszącą” Wyd. Harmonia Gdańska 2006.
  12. Mroziak J. „Równoważność i asymetria funkcjonalna półkul mózgowych” Seria Wydawnicza Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 1992.
  13. Spionek H. „Dziecko leworęczne” NK Warszawa 1964.
  14. Spionek H. „Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych” PZWL Warszawa 1970
  15. Spionek H. „Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne” PWN Warszawa 1973
  16. Zakrzewska B. „Litery trudne – nietrudne” WSiP Warszawa 1997.
  17. Zakrzewska B. „Moje dziecko źle czyta i pisze” WSiP, Warszawa 1998.
  18. Zakrzewska B. „Trudności w czytaniu i pisaniu” WSiP Warszawa 1996.

 

 

 

Opracowała: Karolina Płaza – psycholog77

diagnoza
terapia
profilaktyka
wspomaganie