tel.

48 3780158

PORADNIA PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA

ul. Zwoleńska 12
tel/fax: 48 3780158
27- 300 Lipsko
e-mail: poradniapplipsko@wp.pl

Mieścimy się w budynku internatu Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. Jana Pawła II.

Uwaga i trudności w jej koncentracji

Uwaga jest jednym z procesów poznawczych czyli tych procesów, które zachodząc  w naszym układzie nerwowym, a w szczególności w mózgu, umożliwiają nam poznawanie świata – selekcję docierających z niego informacji, ich analizowanie, zapamiętywanie, odtwarzanie i organizowanie we wszelkiego typu struktury tematyczne, logiczne, semantyczne. Zatem procesy te służą do tworzenia i modyfikowania wiedzy o otoczeniu, poznawania go. Dzięki temu kształtuje się nasze zachowanie, które rozumiane jako zespół reakcji, jest z kolei zewnętrznym przejawem tych procesów. Obok uwagi do procesów poznawczych zaliczamy też: pamięć, myślenie, spostrzeganie, spostrzeganie interpersonalne, mowę.

Chociaż wszystkie procesy poznawcze ściśle ze sobą współdziałają, to uwaga zasługuje na traktowanie szczególne. Jest bowiem nadrzędna w stosunku do pozostałych procesów, a ich prawidłowy przebieg uwarunkowany jest właśnie  prawidłowym funkcjonowaniem uwagi. Na czym polega więc to prawidłowe funkcjonowanie? Otóż jest to umiejętność sprawnego selekcjonowania bodźców (czyli wszelkich informacji) docierających do nas z otoczenia. Takie akceptowanie bądź ignorowanie jest możliwe dzięki wyborom jakimi się kierujemy: coś lubimy, coś mieści się w obszarze naszych zainteresowań, a coś jeszcze innego w żadnym stopniu nas nie dotyczy. Kolejną funkcją uwagi jest czujność rozumiana jako gotowość do działania  w sytuacji, w której pojawia się interesujący nas bodziec (a konkretnie mówiąc obraz, przedmiot, muzyka czy rozmowa). Jeszcze inną funkcją uwagi jest przeszukiwanie czyli stałe wyszukiwanie tego co nas interesuje, jest zgodne z naszymi preferencjami, co jest nam z jakiegoś powodu znane, w danej chwili potrzebne (np. będąc w tłumie rozmawiających osób nagle wyłapujemy usłyszane własne imię, jest to wskazówka, że skoro ktoś o nas mówi, to prawdopodobnie nas zna). Mówiąc o funkcjach uwagi nie można pominąć też kontroli czynności jednoczesnych gdyż to właśnie ona umożliwia nam wykonywanie kilku działań

w tym samym czasie. Konkludując zatem powyższe należy stwierdzić, że uwaga jest mechanizmem redukcji nadmiaru informacji. Pozwala się skupiać na tym co dla nas ważne,

a pomijać to co nieistotne.

 

Uwagę jako proces możemy podzielić na dwa typy:

  • dowolną czyli tę, dzięki której w polu naszych zainteresowań znajduje się to, na co sami sobie pozwalamy, co podyktowane jest właśnie naszymi decyzjami, preferencjami, oczekiwaniami; jest ściśle związana z funkcjami uwagi,
  • mimowolną czyli tę, która dostarcza nam informacji nie zawsze istotnych dla nas w sposób ciągły, ale znaczących w danej chwili (np.: nagły bardzo głośny odgłos – dźwięk karetki, płacz dziecka); jest istotna wtedy gdy uczymy się reagować na to co nowe, na co nie jesteśmy przygotowani.

Co jednak dzieje się w chwili gdy co najmniej jedna funkcja uwagi zostaje osłabiona lub w ogóle nie spełnia swej roli? Wtedy pojawiają się tzw. trudności 

w koncentracji uwagi. W dzisiejszych czasach boryka się z nimi wiele dzieci i mogą one przybierać zróżnicowaną postać. W konsekwencji trudności te powodują problemy

w szkole – dziecko nie jest w stanie skupić się na zadaniu, jest niewytrwałe, nie jest skłonne do wszelkiego wysiłku (szczególnie intelektualnego), często nie ma ochoty wpasowywać się w sztywny, formalny system szkolny i nie skupia się na tym, co nauczyciel  mówi. Często problemy z koncentracją uwagi stają się przyczyną niepowodzeń szkolnych.

 

Jednakże oprócz dysfunkcji poznawczych, trudności w koncentracji uwagi mogą być też powodowane poprzez:

  • słabą motywację do wysiłku,
  • małe zainteresowanie określonymi treściami nauczania;
  • niekorzystne warunki rodzinne,
  • nieprawidłową atmosferę  w szkole,
  • częściowe zaburzenia funkcji motorycznych.

 

Jakie zachowania dziecka powinny więc zaniepokoić rodzica sugerując trudności w koncentracji uwagi? Jest ich wiele i są bardzo zróżnicowane, ale wśród najbardziej charakterystycznych należy wymienić te gdy dziecko:

  • zaczyna wiele rzeczy jednocześnie i niczego nie kończy,
  • nie słucha uważnie i stale o czymś zapomina lub nagle nie wie, co chciało zrobić,
  • pracuje szybko i pobieżnie lub też pracuje w bardzo wolnym tempie,
  • popełnia dużo błędów,
  • szybko się męczy,
  • konkretnym zadaniom nie poświęca dostatecznej uwagi,
  • ma trudności z kojarzeniem,
  • sprawia wrażenie śniącego na jawie, stale rozmarzonego.

 

Pułapkę wśród dzieci z trudnościami w koncentracji uwagi stanowią tzw. „spokojni marzyciele”, którzy nie wyróżniają się w grupie i nie burzą ustalonego porządku, jednak ich wyniki w nauce są niskie, nie spełniają oczekiwań otoczenia. Mimo to, łatwo pominąć ich problem, gdyż nie pochłaniają one aż tyle energii nauczyciela, co dzieci impulsywne, niepodporządkowujące się, stale wymagające upominania, przywoływania, itp.

Bez względu jednak na sposób funkcjonowania dziecka z zaburzoną koncentracją uwagi pewne założenia pomocy mu są stałe. Przede wszystkim trzeba przygotować plan działania, uzbroić się w cierpliwość, podjąć próbę nauczenia dziecka wyciszania wewnętrznego niepokoju i koncentrowania się na tym, co dzieje się tu           

i teraz.W realizacji tych działań ogromne znaczenie ma to, jak bardzo my sami jesteśmy wewnętrznie opanowani i wyciszeni. Im bardziej uda się to nam samym, tym większy sukces odniesiemy pomagając własnemu dziecku.

 

Możemy się też posiłkować zaproponowanymi poniżej zasadami pomocnymi w konkretnych przypadkach, w których dziecko:

 

… wykazuje trudności w koncentracji na szczegółach, popełnia błędy nieuważne:

Pomogą proste ćwiczenia, np.:

  • wyszukiwanie w obrazkach różnic lub podobieństw,
  • wykreślanki: z krótkiego zabawnego tekstu dziecko wykreśla litery A.
  • wpatrywanie się w wyznaczony punkt przez coraz dłuższy odcinek czasu – rozpoczynając od 30 sekund,
  • wykonywanie działań matematycznych w pamięci, zabawy typu odliczanie od stu wstecz np.: co 4 (100-4=96, 96-4=… itd.),
  • odtwarzanie z pamięci wcześniej obserwowanych przedmiotów (słownie lub rysunkowo),
  • rysowanie leżących ósemek, placem wskazującym najpierw prawej ręki a potem lewej,
  • na stole układamy szereg przedmiotów, zadaniem dziecka jest ich zapamiętanie  w ciągu 10 sekund. Po upływie tego czasu:

o    wersja a: zakrywamy przedmioty i prosimy o odtworzenie ich z pamięci,

o    wersja b: zabieramy jeden przedmiot i prosimy o odgadnięcie, którego brakuje,

o    wersja c: zamieniamy miejsca przedmiotów i pytamy co się zmieniło?

  • prosimy dziecko, by jak najszybciej odczytało tekst i starało się go zrozumieć.
  • ŁAZIKBYŁMAŁYMPIESKIEM.BYŁPRAWDZIWY,RUDYIŚMIESZNY.TAKITROCHĘLENIUSZEK,ATROCHĘWŁÓCZYKIJEK.DOKĄDKOLWIEKPOBIEGŁ,ZAWSZESIĘZABŁĄKAŁ.

RAZPOBIEGŁDODOMU,AITAKSIĘZABŁĄKAŁ.ZNALEŹLIGOŚPIĄCEGONADRODZE.ZWINIĘTYWYGLĄDAŁJAKKŁĘBEKRUDEJWŁÓCZKI.

  • „Jedziemy na wycieczkę” – zabawę zaczynamy mówiąc „jedziemy na wycieczkę i zabieramy…”. Wymyślamy  i wymieniamy na zmianę z dzieckiem rzeczy, jakie zabieramy na wycieczkę powtarzając przy tym już te wcześniej wymienione, np.:

o    rodzic: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak”

o    dziecko: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak i namiot”

o    rodzic: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak, namiot i piłkę”

o    dziecko: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak, namiot, piłkę i koc” itd.

o    można wprowadzać różne odmiany tej zabawy poprzez zmianę początkowych zdań, np.: „Jesteśmy w sklepie i kupujemy…”, „Na urodziny Paweł dostał…”

… nie kończy zaczętych prac, polecenia wypełnia niedokładnie:

Zadbajmy o klimat podczas pracy – zapewnijmy dziecku ciszę, unikajmy ograniczeń czasowych. Ważne jest też, by nie organizować w domu spotkań rodzinnych

i towarzyskich w dniu, kiedy dziecko ma dużo nauki – niemożność uczestniczenia w spotkaniu dodatkowo je zniechęci i wydłuży czas pracy lub przyczyni się do porzucenia jej w trakcie.

Uczmy dokładności. Świetnym ćwiczeniem może tu być wspólne nakrywanie do stołu. Pokaż dziecku, jak należy obchodzić się z kruchą zastawą, a potem pozwól mu układać również to, co delikatne i łatwo się tłucze. Dbaj o to, byście choć jeden posiłek dziennie jedli przy stole.

 

… nie potrafi przez dłuższy czas skupić się na zadaniu:

Przywołajmy dziecko po imieniu lub słowami: „popatrz”, „posłuchaj”, „uważaj” itp. Jeśli to nie pomaga zróbmy chwilę przerwy, ale dokładnie musimy ustalić                            

 z dzieckiem ile ma ona potrwać (trzymaj się ustalonego czasu). Dopilnujmy, by dziecko w tym czasie nie wykonywało innego zadania angażującego jego uwagę, gdyż przerwa ma być relaksem (w tym celu można zastosować ćwiczenia oddechowe, skłony itp.).

 

… sprawia wrażenie jakby nie słuchało przekazywanych mu komunikatów:

Dziecko należy przywołać po imieniu i ustalić jaką część komunikatu usłyszało, np.: „O czym rozmawiamy?”, prosimy by dziecko powtórzyło jak zrozumiało nasze polecenie. Gdy mówimy do dziecka bądźmy na tym samym poziomie, by widzieć jego oczy.

Bądźmy wzorem i nauczmy je słuchać. – Pytajmy, jak minął dzień, co dobrego i złego dziś się wydarzyło. Utrzymujmy kontakt wzrokowy z dzieckiem. Jeśli odbiega od tematu lub gubi się, delikatnie naprowadzajmy je na główny wątek. Reagujmy na to, co mówi, aby wiedziało, że go słuchamy. Nie udawajmy zainteresowania. Jeśli mamy dość lub jesteśmy zajęci, przerwijmy rozmowę.

 

… ma kłopoty z organizacją pracy i wszelkich zajęć, niechętnie podejmuje zadania wymagające dłuższego wysiłku intelektualnego:

Dzieci, które mają kłopoty z koncentracją, unikają odrabiania lekcji, bo szybko nabierają przekonania, że wszystko, co wiąże się jednocześnie ze szkołą, wiąże się jednocześnie z porażką, która rzecz jasna jest czymś nieprzyjemnym. Dlatego nie zdziwmy się, jeśli dziecko, zamiast siąść do nauki, będzie rozglądało się dookoła, obgryzało ołówek, zamykało się w toalecie, zadawało nieadekwatne pytania, mówiło, że źle się czuje, przepakowywało plecak, szukało niezbędnych przyborów, płakało… Zamiast się irytować i wykrzykiwać bezużyteczne rady w stylu „uspokój się!”, spróbuj nakierować uwagę dziecka na pracę. Na początek uporządkujmy wspólnie biurko. Może to stać się codziennym rytuałem, sygnałem, że nadszedł czas skupienia się. Pusty blat, na którym leży tylko to, co jest potrzebne do nauki, sprzyja koncentracji. Pamiętajmy też o tym, by dziecko zasiadało do odrabiania lekcji wypoczęte, a pracę należy organizować rozpoczynając od zadań najtrudniejszych

 

… łatwo ulega rozproszeniu pod wpływem słabych nawet bodźców:

Dzieci, którym trudno się skupić, mają zazwyczaj dużo energii i wielką potrzebę ruchu dlatego nawet najmniejszy pretekst (krzyk, odgłos, stukanie itp.) wykorzystują do tego, by wykonać choćby najmniejszy ruch. Prawdą jest, że kiedy trochę się wyszaleją, łatwiej jest im myśleć. Znajdźmy sposób na konstruktywne rozładowywanie nadmiaru energii dziecka. Może warto pozwolić mu uprawiać jakiś sport lub aktywnie uczestniczyć w pracach domowych?

 

… zapomina o codziennych obowiązkach i zadaniach:

Dziecko może mieć kłopoty z organizowaniem sobie pracy, ale nasz przykład będzie je uczył, jak sobie radzić z chaosem. Używajmy kalendarza, karteczek samoprzylepnych, róbmy listy zakupów przed wyjściem do sklepu itp. Pokazujmy dziecku, że tak wygodniej. Stwórzmy wspólnie harmonogram i zacznijmy planować jego zajęcia (odrabianie lekcji, czas na zabawę i obowiązki).

W postępowaniu z dziećmi z zaburzeniami uwagi należy przestrzegać trzech zasad (3 x R):

  • regularności czyli działania w ustalonym rytmie, z unikaniem gwałtownych i radykalnych zmian, spokojnego i konsekwentnego egzekwowania ustalonych reguł,

    ograniczania hałaśliwych dźwięków  i silnych wrażeń,

  • rutyny czyli wykonywania określonych czynności o ściśle określonych porach dnia według tej samej kolejności i stałego schematu,
  • repetycji czyli nieustających powtórek, wymagających dużej cierpliwości  i wytrwałości od rodziców i nauczyciela, wielokrotnego powtarzania prostych poleceń 

     i upewniania się, czy dziecko dobrze je zrozumiało; jest to konieczne ze względu na osłabioną u tych dzieci pamięć świeżą.

 

… swym postępowaniem rozczarowuje:

Nie krytykujmy, nie wytykajmy błędów, nie pouczajmy, nie narzekajmy; doceniajmy nawet najmniejsze, ledwo zauważalne wysiłki naszego dziecka i efekty jego pracy.

Nigdy się nie poddawajmy. To my jesteśmy najważniejszym oparciem dla swojego dziecka, z relacji z nami czerpie siłę do borykania się z problemami.

Pamiętajmy, że w naszym działaniu najważniejsza jest konsekwencja – to klucz do sukcesu!

 

Warto sięgnąć po literaturę pomocniczą, np.:

  • G. Pawlik „100 ćwiczeń poprawiających koncentrację uwagi”,
  • D. Dziamska „Origami z koła”,
  • M. Kolasińska „Układamy tangramy”,
  • T. Chojnacka „Rysowanie oburącz”,

 

oraz wiele innych publikacji lub skorzystać z konsultacji w naszej poradni.

 

 

Magdalena Majewska                  

psycholog                 

 

Opracowanie w oparciu o:

  1. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura „Psychologia poznawcza”, PWN, Warszawa 2006.
  2. Maruszewski „Psychologia poznawcza” Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Warszawa 1996.

http://www.psychologia.edu.pl/

www.biuletyn.ptadhd.pl

http://www.neurogra.pl/

diagnoza
terapia
profilaktyka
wspomaganie